“मौनं सर्वार्थसाधनम्।” या संस्कृत सुभाषिताचा अर्थ आहे – मौन हे सर्व उद्दिष्टांची पूर्ती करणारे श्रेष्ठ साधन आहे. योग्य वेळी शांत राहणे अनेक समस्या टाळू शकते, तर अविचाराने बोलणे अडचणी निर्माण करू शकते. भारतीय संस्कृत परंपरेत वाणी आणि मौन यांचा अत्यंत सूक्ष्म विचार केलेला आढळतो. शब्द हे सामर्थ्यही आहेत आणि संकटाचे कारणही ठरू शकतात, म्हणूनच संयम आवश्यक मानला गेला आहे. “वाचो हि दैवता राजन्, वाचा सर्वं प्रसिध्यति। वाचा मित्राणि जायन्ते, वाचा वैराणि चापि हि॥” या सुभाषितातून स्पष्ट होते की वाणी दैवी आहे; तिच्यामुळे कार्यसिद्धी होते, मैत्री निर्माण होते, पण त्याच वाणीमुळे वैरही निर्माण होऊ शकते.
“अत्युक्तिर्वचने दोषः” असे सांगून अति बोलण्याचा दोषही अधोरेखित केला आहे. संस्कृत दृष्टांतात गोड बोलणारा पोपट आपल्या जिभेमुळे जाळ्यात अडकतो, तर बगळा शांत राहतो म्हणून वाचतो, यावरून मौनाचे संरक्षणात्मक सामर्थ्य दिसते. योग्य वेळी मौन हेच सर्वात प्रभावी उत्तर ठरते.
भारतीय अध्यात्मपरंपरेत मौनाला एक प्रभावी साधना मानले गेले आहे. गौतम बुद्ध यांनी ‘सम्यक वाणी’चा उपदेश करताना शब्दांतील सजगतेवर भर दिला, तर रामण महर्षी यांनी मौनालाच सर्वोच्च उपदेश मानले. मौनामुळे मनातील चंचलता कमी होते आणि अंतर्मनाशी संवाद साधण्याची क्षमता वाढते. राग, मत्सर, द्वेष यांसारख्या प्रवृत्ती कमी होऊन आत्मसंयम दृढ होतो.
व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या दृष्टीनेही मौन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. शांत राहणारी व्यक्ती परिस्थितीचे अधिक बारकाईने निरीक्षण करू शकते आणि विचारपूर्वक प्रतिसाद देऊ शकते. नेतृत्व, अध्यापन, व्यवस्थापन किंवा सामाजिक जीवन या सर्व क्षेत्रांत ऐकण्याची कला महत्त्वाची असते आणि मौन ही प्रभावी ऐकण्याची पूर्वअट आहे. त्यामुळे संबंध दृढ राहतात आणि अनावश्यक वाद टाळले जातात.
आधुनिक संशोधनानुसार काही काळ शांत वातावरणात राहिल्यास रक्तदाब नियंत्रित राहतो, ताणतणाव कमी होतो आणि एकाग्रता वाढते. सततचा आवाज, मोबाईलच्या सूचना आणि माहितीचा मारा मेंदूवर ताण निर्माण करतो. परंतु नियोजित मौन मेंदूला विश्रांती देऊन विचारक्षमता सुधारण्यास मदत करते. त्यामुळे मौन हे मानसिक आरोग्यासाठीही उपयुक्त ठरते.
दैनंदिन जीवनात मौन साधना सहज अंगीकारता येते. दररोज काही मिनिटे मोबाईल बाजूला ठेवून शांत बसणे, संभाषणात काही क्षणांचा विराम घेऊन मग बोलणे किंवा दिवसातील ठराविक वेळ “नो टॉक, नो स्क्रीन” असा नियम पाळणे हे सोपे उपाय आहेत. सोशल मीडियावरील निरर्थक चर्चा टाळून त्या वेळेत स्वतःच्या उद्दिष्टांवर विचार करणेही उपयुक्त ठरते.
आजच्या माहिती आणि कर्णकर्कश आवाजांनी भरलेल्या जगात मौन ही कमजोरी नसून एक शक्ती आहे. ती ऊर्जा जपण्याची कला आहे, योग्य क्षणी योग्य शब्द निवडण्याचे सामर्थ्य आहे आणि अंतर्मनाचा आवाज ऐकण्याची संधी आहे. “मौनात् सर्वार्थसिद्धिः स्यात्।” हे सुभाषित पुन्हा एकदा अधोरेखित करते की मौनातून अनेक कार्यांची सिद्धी होते. म्हणूनच “मौनम् सर्वार्थ साधनम्” ही म्हण केवळ तत्त्वज्ञान नसून आचरणात आणण्यासारखी जीवनसूत्र आहे.
आज मोबाईल, टीव्ही, फ्रिज, लॅपटॉप, इलेक्ट्रिक वाहन यांसारख्या प्रत्येक आधुनिक उपकरणाच्या आत एक लहानशी “चीप” म्हणजे इंटिग्रेटेड सर्किट (IC) बसलेली असते. या चीपमध्ये लाखो–कोटी ट्रांजिस्टर एकत्र येऊन छोट्या आकारात एक प्रचंड क्लिष्ट “इलेक्ट्रॉनिक मेंदू” तयार करतात. इंटिग्रेटेड सर्किटचा मूलभूत शोध Jack Kilby आणि Robert Noyce यांनी जवळपास एकाच काळात लावला, आणि त्यातून पूर्ण सेमिकंडक्टर इंडस्ट्री उभी राहिली. ट्रांजिस्टर हे इथे सर्वात लहान लॉजिक युनिट – कधी स्विच, कधी अँप्लिफायर – म्हणून काम करतात. Moore’s Law नुसार साधारण दर दोन वर्षांनी एका चीपमधील ट्रांजिस्टरची संख्या दुप्पट होत गेल्यामुळे संगणकांची क्षमता सतत वाढत आहे; हा कठोर नियम नसून “ट्रेंड” समजायला वापरलेला अनुभवाधारित नियम आहे.
चीपमधले वेगवेगळे ब्लॉक्स आणि क्लॉक
एकाच चीपमध्ये प्रोसेसर, मेमरी, इनपुट–आउटपुट, कम्युनिकेशन इंटरफेस, पॉवर मॅनेजमेंट असे अनेक ब्लॉक्स असतात आणि प्रत्येक ब्लॉकची कामे वेगळी असतात. हे सर्व ब्लॉक्स आतल्या मेटल इंटरकनेक्ट्सने एकमेकांना जोडलेले असतात, म्हणून डेटा आणि सिग्नल योग्य ठिकाणी पोहोचतो. डिझाईन करताना काही वेळा आपण ट्रांजिस्टर लेव्हल, काही वेळा गेट लेव्हल (AND, OR, NOT), आणि काही वेळा संपूर्ण सबसिस्टम लेव्हलवर विचार करतो. सर्व ब्लॉक्सनी एकाच तालात काम करावे म्हणून क्लॉक सिग्नल वापरला जातो; तो म्हणजे नाडीच्या ठोक्यांसारखा टाइमिंग रेफरन्स. हा क्लॉक आणि पॉवर सप्लाय एकमेकांशी नीट जुळले नाहीत तर चिप “हँग” होणे, चुकीचे आउटपुट देणे अशी प्रॉब्लेम्स होऊ शकतात.
सिलिकॉन, वेफर आणि क्लीन रूम
IC बनवण्यासाठी प्रथम सिलिकॉन अत्यंत शुद्ध स्वरूपात मोठ्या क्रिस्टलच्या रूपात तयार केला जातो आणि त्याचे पातळ स्लाइस कापून “वेफर” बनवले जातात. हे वेफर्स पॉलिश करून आरशासारखे गुळगुळीत केले जातात, कारण अगदी सूक्ष्म खडे किंवा धूळही पुढच्या टप्प्यात बिघाड करू शकते. संपूर्ण फॅब्रिकेशन क्लीन रूममध्ये होते; कामगारांनी स्पेशल सूट घातलेले असतात, जेणेकरून त्वचा, केस किंवा धूळ वेफरवर पडू नये. एका वेफरवर एकाच वेळी अनेक ICs तयार होतात आणि शेवटी वेफर कापून स्वतंत्र चीप बनवून पॅकेजमध्ये बसवली जाते.
फोटोलीथोग्राफी – सूक्ष्म नकाशा कोरण्याची कला
वेफरवर सूक्ष्म सर्किट नकाशा उमटवण्याची प्रक्रिया म्हणजे फोटोलीथोग्राफी. आधी वेफरवर फोटोरेझिस्ट नावाचा प्रकाशसंवेदनशील थर लावला जातो, नंतर मास्क (ज्यात आपला सर्किट पॅटर्न असतो) ठेवून विशिष्ट भागांवर प्रकाश टाकला जातो. मग केमिकल प्रोसेसमुळे काही भागातील फोटोरेझिस्ट विरघळतो व काही भाग राहतो, आणि पुढच्या एचिंग स्टेपमध्ये सिलिकॉन किंवा ऑक्साइडचा नको असलेला भाग काढून टाकला जातो. असा फोटोलीथोग्राफीचा चक्र पुन्हा पुन्हा करून वेगवेगळे लेअर्स – ट्रांजिस्टर, मेटल लाईन्स, व्हायाज – तयार केले जातात. आज अल्ट्राव्हायोलेट, ई–बीम किंवा एक्स–रे लिथोग्राफीमुळे अतिशय सूक्ष्म पॅटर्न तयार करणे शक्य झाले आहे.
IC फॅब्रिकेशनचे मुख्य टप्पे
IC fabrication मध्ये साधारणपणे वेफर प्रिपरेशन, ऑक्सिडेशन, फोटोलीथोग्राफी, डोपिंग (diffusion/ion implantation), thin film deposition, एचिंग, मेटल इंटरकनेक्ट्स आणि शेवटी पॅकेजिंग असे अनेक टप्पे असतात. प्रत्येक टप्पा अगदी नॅनोमीटर पातळीवर नियंत्रित केला जातो; एखादी छोटी चूक झाली तरी पूर्ण वेफर स्क्रॅप होऊ शकतो. डोपिंगमुळे सिलिकॉनच्या काही भागांना n-type किंवा p-type गुणधर्म दिले जातात, त्यातून p-n जंक्शन्स आणि MOS ट्रांजिस्टर तयार होतात. मेटल डेपोझिशन आणि एचिंग करून विविध लेव्हलवर वायरिंग केली जाते, ज्यामुळे वेगवेगळे ब्लॉक्स आणि ट्रांजिस्टर एकमेकांना जोडले जातात. शेवटी “डाई” कापून पॅकेजमध्ये वायर बॉन्डिंग किंवा फ्लिप–चिप तंत्राने जोडून, बाहेर पिन्स किंवा बॉल–ग्रिड अॅरे दिले जातात.
डिझाईन फ्लो – Front-End आणि Back-End
VLSI डिझाईन प्रत्यक्ष फॅब्रिकेशनच्या खूप आधी सुरु होते आणि त्याला एक ठराविक डिझाईन फ्लो असतो. Front-End मध्ये specification, architecture, RTL design (VHDL/Verilog), simulation आणि synthesis अशा टप्प्यांमधून सर्किटचे लॉजिकल वर्तन ठरवले जाते. Back-End मध्ये floorplanning, placement, clock-tree synthesis, routing, timing आणि physical verification करून हा लॉजिकल डिझाईन प्रत्यक्ष सिलिकॉन लेआउटमध्ये रूपांतरित केला जातो. या सर्व टप्प्यांसाठी Synopsys, Cadence, Mentor Graphics (Siemens EDA) यांसारखी EDA टूल्स वापरली जातात. डिझाईन फ्लोचा शेवट “GDSII” किंवा त्यासारख्या फाईल फॉरमॅटमध्ये होतो, जी फॅबमध्ये पाठवली जाते.
Design Rules आणि नॅनोमीटर स्केल
IC डिझाईन करताना Design Rule Check (DRC) हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा असतो. यात किमान लाईन विथ, किमान स्पेसिंग, ओव्हरलॅप, कॉन्टॅक्ट साईज, व्हाया साईज इत्यादी नियम फाउंड्री ठरवते आणि त्यानुसार लेआउट तपासले जाते. ७ nm, ५ nm असे जे “टेक्नॉलॉजी नोड्स” म्हणतो, ते केवळ दोन ट्रांजिस्टरमधील अंतर नाहीत, तर संपूर्ण प्रक्रिया पिढीसाठी वापरलेले नाव आहे – किमान फिचर साईज, ट्रांजिस्टर स्ट्रक्चर, इतर तांत्रिक पॅरामिटर्स त्यात गृहित असतात. हे परिमाण इतके सूक्ष्म आहे की मानवी केसाच्या जाडीपेक्षा लाखो पटीने लहान आहे; म्हणूनच क्लीनरूम आणि अत्याधुनिक लिथोग्राफीची गरज भासते. परिमाण कमी होत चालल्याने quantum effects (tunneling इ.) जास्त दिसू लागतात आणि पॉवर–लीकेज, रिलायबिलिटी या बाबतीत नवीन आव्हाने निर्माण होतात.
VHDL/Verilog – हार्डवेअरचे “कोड”
हार्डवेअर डिझाईन समजायला सोपे व्हावे म्हणून VHDL आणि Verilog यांसारख्या हार्डवेअर डिस्क्रिप्शन लँग्वेजेस वापरल्या जातात. या भाषेत आपण “इनपुट असेल तेव्हा आउटपुट असे बदला” अशी लोजिकल वर्तणूक लिहितो, म्हणजे software सारखा कोड दिसतो पण त्याचा आउटपुट एक हार्डवेअर सर्किट असतो. या RTL कोडचे simulation करून डिझाईन योग्य आहे का ते पाहिले जाते आणि synthesis करून ते लॉजिक गेट्सच्या नेटवर्कमध्ये रूपांतरित केले जाते. नंतर हा netlist Back-End मध्ये जाऊन प्रत्यक्ष सिलिकॉन लेआउट होतो. अशा प्रकारे “कोड → गेट्स → लेआउट → सिलिकॉन” असा प्रवास पूर्ण होतो.
FPGA, ASIC आणि CPLD – कशासाठी काय?
FPGA (Field Programmable Gate Array) ही अशी चीप असते की जी वापरकर्ता नंतर हवी तशी पुन्हा–पुन्हा कॉन्फिगर करू शकतो; प्रोटोटायपिंग, रिसर्च आणि मल्टी–परपज ॲप्लिकेशनमध्ये हा मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो. ASIC (Application Specific Integrated Circuit) मात्र विशिष्ट कामासाठी खास बनवलेला असतो – उदा. मोबाईलचा SoC – जो एकदा फॅब्रिकेट झाल्यावर बदलता येत नाही, पण परफॉर्मन्स व पॉवरच्या बाबतीत खूप कार्यक्षम असतो. CPLD (Complex Programmable Logic Device) हे आकाराने लहान, निश्चित व जलद टायमिंग लागणाऱ्या कंट्रोल ॲप्लिकेशनसाठी वापरले जाणारे प्रोग्रामेबल डिव्हाइस आहेत – त्यात काही PAL/PLA सारखे ब्लॉक्स आणि programmable interconnect असतो. नॉन–इंजिनिअरला सोप्या भाषेत सांगायचे तर: FPGA – “हवी तशी बदला”, ASIC – “एक काम, पण फार उत्तम”, CPLD – “लहान कंट्रोल कामांसाठी प्रोग्रामेबल ब्लॉक”.
टेस्टिंग, वेरिफिकेशन आणि Datasheet
चिप तयार झाल्यानंतर सर्वात महत्त्वाचे पाऊल म्हणजे तिची तपशीलवार वेरिफिकेशन आणि टेस्टिंग. RTL पातळीवर SystemVerilog/UVM सारख्या तंत्रांनी फंक्शनल वेरिफिकेशन होते, तर तयार झालेल्या ASIC/FPGA वर प्रॅक्टिकल टेस्टिंगसाठी टेस्टबेंचेस आणि ऑटोमेटेड टेस्ट इक्विपमेंट (ATE) वापरले जाते. त्याचबरोबर चिप किती तापमान, व्होल्टेज आणि फ्रिक्वेन्सी रेंजमध्ये सुरक्षित आहे हे पाहण्यासाठी electrical आणि thermal characterization केली जाते. या सगळ्या माहितीचा सारांश म्हणजे Datasheet – ज्यात पिन्स, टायमिंग, पॉवर, absolute maximum ratings, ॲप्लिकेशन नोट्स असे अनेक तपशील लिहिलेले असतात आणि ती कंपनीच्या वेबसाईटवर उपलब्ध असते. अनेक ICs consumer grade, industrial grade, military/space grade अशा वेगवेगळ्या विश्वासार्हता व तापमान श्रेणीनुसार बनवली जातात.
क्वांटम इफेक्ट्स आणि भविष्याचा मार्ग
ट्रांजिस्टरचे परिमाण नॅनोमीटर पातळीवर येताच quantum tunneling, short-channel effects यांसारखे परिणाम अधिक प्रकर्षाने दिसू लागतात. त्यामुळे “इलेक्ट्रॉनची साईज कमी पडते” असे जरी रूपक वापरले तरी प्रत्यक्षात समस्या ही क्वांटम फिजिक्स आणि मटेरियल लिमिट्सशी संबंधित आहे. यामुळे पुढील पिढीत 3D integration, FinFET/GAAFET सारखे नवीन ट्रांजिस्टर, नवीन सेमीकंडक्टर मटेरियल (SiC, GaN) आणि quantum/neuromorphic computing अशा पर्यायांचा अभ्यास सुरू आहे. म्हणजे केवळ “आणखी लहान” न बनवता “नवीन प्रकारचे संगणक” आणि “नवीन आर्किटेक्चर” हा विचारही पुढे येतो.
नॉन–इंजिनिअरसाठी टेक्नॉलॉजीची दारे उघडी
आज प्रत्येक टीव्ही, मोबाईल, फ्रिज, मेडिकल इक्विपमेंट, इंडस्ट्रियल कंट्रोल, इलेक्ट्रिक वाहन यामध्ये IC असतो आणि तोच त्या उपकरणाचा “डिसीजन–मेकर” असतो. हे IC अतिशय कमी व्होल्टेज आणि कमी पॉवरवर काम करतात, म्हणून बॅटरीवर दीर्घकाळ चालणारी उपकरणे शक्य झाली आहेत. नॉन–इंजिनिअरिंग पार्श्वभूमी असणाऱ्या व्यक्तीला समजून घ्यायचे असेल तर एवढे लक्षात ठेवले तरी पुरेसे आहे – ट्रांजिस्टर म्हणजे छोटा स्विच, VLSI म्हणजे लाखो–कोटी स्विच एका सिलिकॉन तुकड्यावर, आणि डिझाईन फ्लो म्हणजे हा संपूर्ण मेंदू कल्पनेपासून प्रत्यक्ष चीप होईपर्यंतचा प्रवास. अशा मराठी लेखांचा उद्देशच हा – तांत्रिक भाषा आणि अवघड सूत्रांमधून ज्ञान “मुक्त” करून सर्वसामान्य वाचकापर्यंत सोप्या भाषेत पोचवणे.
भारत सेमीकंडक्टर मिशन (ISM) ही भारत सरकारची महत्त्वाकांक्षी योजना आहे, ज्याचा उद्देश देशात सेमीकंडक्टर (चिप) आणि डिस्प्ले यांचे संपूर्ण उत्पादन-परिसंस्था तयार करणे आहे. हे मिशन डिजिटल इंडिया कॉर्पोरेशन अंतर्गत स्वतंत्र विभाग म्हणून कार्य करते. या मिशनद्वारे सेमीकंडक्टर आणि डिस्प्ले क्षेत्रातील सर्व योजनांचे नियोजन, समन्वय आणि अंमलबजावणी केली जाते. याचा मुख्य हेतू भारताला चिप उत्पादन, प्रगत पॅकेजिंग आणि चिप डिझाइनचे जागतिक केंद्र बनवणे आहे. त्यामुळे भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञान स्वावलंबनाला थेट बळकटी मिळते.
सेमीकंडक्टर हे स्मार्टफोन, संगणक, गाड्या, टीव्ही, दूरसंचार यंत्रणा आणि संरक्षण प्रणाली यांसारख्या जवळजवळ सर्व आधुनिक उपकरणांचे “मेंदू” आहेत. भारत या चिप्ससाठी मोठ्या प्रमाणावर आयातीवर अवलंबून राहिला आहे. त्यामुळे पुरवठा खंडित झाला किंवा जागतिक संकट आले तर देशावर त्याचा मोठा परिणाम होऊ शकतो. कोविड काळातील जागतिक चिप तुटवड्याने ही कमकुवत बाजू स्पष्टपणे समोर आली. हे लक्षात घेऊन सरकारने सुमारे ७६,००० कोटी रुपयांचा मोठा कार्यक्रम मंजूर करून भारतात चिप व डिस्प्ले उत्पादनासाठी गुंतवणूक आकर्षित करण्याचा निर्णय घेतला आणि त्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी ISM स्थापन केले.
भारत सेमीकंडक्टर मिशनचे ध्येय म्हणजे भारतात मजबूत, शाश्वत आणि जागतिक स्पर्धेला समर्थ असे सेमीकंडक्टर व डिस्प्ले इकोसिस्टम उभारणे. यामध्ये मोठ्या व्यावसायिक फॅब (वेफर फॅब्रिकेशन प्लांट), प्रगत डिस्प्ले युनिट्स आणि कॉम्पाउंड सेमीकंडक्टर व पॅकेजिंग सुविधांना प्रोत्साहन देणे समाविष्ट आहे.
हे मिशन चिप डिझाइन क्षेत्रालाही फार महत्त्व देते आणि स्टार्टअप्स व डिझाइन कंपन्यांना विशेष सवलती देते. संशोधन, नवनिर्मिती आणि स्वदेशी बौद्धिक संपदा (IP) निर्माण यांना चालना देणे हा त्याचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग आहे. यामुळे हळूहळू भारताची जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीत भूमिका अधिक मजबूत होण्याची अपेक्षा आहे.
हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी ISM ने चिप डिझाइनपासून उत्पादनापर्यंत संपूर्ण साखळी कव्हर करणाऱ्या विविध योजना सुरू केल्या आहेत. त्यातील एक महत्वाची योजना म्हणजे सेमीकंडक्टर फॅब उभारणीसाठी आर्थिक मदत देणारी योजना, ज्यात पात्र प्रकल्पांना एकूण खर्चाच्या सुमारे अर्ध्यापर्यंत शासकीय मदत मिळू शकते. ही मदत अत्याधुनिक तसेच मॅच्युअर अशा दोन्ही प्रकारच्या तंत्रज्ञान नोड्ससाठी उपलब्ध आहे, जेणेकरून मोठे वेफर फॅब प्रकल्प आर्थिकदृष्ट्या शक्य होतील. यासोबतच डिस्प्ले फॅब उभारणीसाठीही स्वतंत्र योजना असून TFT LCD, AMOLED अशा प्रगत डिस्प्ले तंत्रज्ञानासाठी भांडवली खर्चावर मोठी सबसिडी दिली जाते. या दोन योजनांमुळे देशात मोठ्या, भांडवलीदृष्ट्या महागड्या प्रकल्पांना आधार मिळतो.
या मिशनद्वारे कॉम्पाउंड सेमीकंडक्टर, सिलिकॉन फोटॉनिक्स, सेन्सर्स आणि ATMP/OSAT (Assembly, Testing, Marking and Packaging) युनिट्सनाही प्रोत्साहन दिले जाते. अशा प्रकल्पांना भांडवली खर्चाच्या मोठ्या टक्केवारीपर्यंत आर्थिक सहाय्य दिले जाते, कारण या क्षेत्रात सुरुवातीचा खर्च अत्यंत जास्त असतो. पॉवर इलेक्ट्रॉनिक्स, ऑटोमोबाईल, 5G, संरक्षण आणि औद्योगिक क्षेत्रात अशा प्रकारच्या चिप्स आणि प्रगत पॅकेजिंगची मोठी गरज आहे. या विशेष सेगमेंटवर लक्ष केंद्रित करून भारत फक्त “कटिंग-एज” लॉजिक चिप्समध्येच नव्हे तर इतर महत्त्वाच्या निच क्षेत्रांतही आपली ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहे. त्यामुळे भारताच्या सेमीकंडक्टर धोरणाला व्यापक आणि मजबूत स्वरूप मिळते.
ISMचा एक महत्त्वाचा स्तंभ म्हणजे Design Linked Incentive (DLI) योजना, जी भारतातील फॅबलेस चिप डिझाइन कंपन्यांसाठी आहे. या योजनेत पात्र कंपन्यांना त्यांच्या डिझाइनवरील ठराविक टक्क्यापर्यंतचा खर्च परत मिळतो, ज्यामुळे नवीन चिप उत्पादन तयार करण्याचा आर्थिक भार कमी होतो. याशिवाय, मंजूर उत्पादनांच्या विक्रीवरही ठराविक टक्क्याने प्रोत्साहन दिले जाते. यामुळे स्टार्टअप्स आणि लघुउद्योगांना सुरुवातीच्या टप्प्यात येणाऱ्या आर्थिक आणि बाजाराशी संबंधित अडचणींवर मात करणे सोपे होते. या पार्श्वभूमीवर भारतात ऑटोमोबाईल, 5G, IoT आणि औद्योगिक क्षेत्रांसाठी चिप डिझाइन करणाऱ्या अनेक नवीन कंपन्या उभ्या राहत आहेत.
केंद्राच्या योजनांबरोबरच विविध राज्य सरकारांनीही सेमीकंडक्टर क्षेत्रासाठी आकर्षक धोरणे आणि सवलती जाहीर केल्या आहेत. काही राज्ये भांडवली सबसिडी, स्वस्त किंवा सवलतीच्या दरात जमीन, वीजदरातील सवलत, तसेच SGST परतावा अशा सुविधा देत आहेत. अनेक ठिकाणी इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टरसाठी खास औद्योगिक पार्क आणि क्लस्टर विकसित केले जात आहेत. ISM या राज्यांशी समन्वय साधून गुजरात, कर्नाटक, तामिळनाडू, उत्तर प्रदेश इत्यादी राज्यांमध्ये स्पर्धात्मक सेमीकंडक्टर हब तयार करण्याचे काम करत आहे. अशा बहुस्तरीय समर्थनामुळे भारत जागतिक स्तरावर गुंतवणूक आकर्षित करण्यास अधिक सक्षम होत आहे.
आजपर्यंत ISMकडे अनेक फॅब, डिस्प्ले युनिट्स आणि ATMP/OSAT प्रकल्पांच्या प्रस्तावांची नोंद झाली आहे आणि काही मोठ्या प्रकल्पांना मंजुरीही मिळाली आहे. काही पॅकेजिंग आणि मेमरी युनिट्स तसेच चिप उत्पादन प्रकल्प पुढील काही वर्षांत प्रत्यक्ष उत्पादन सुरू करण्याच्या टप्प्यात आहेत. दुसरीकडे, DLI योजनेखाली विविध क्षेत्रातील अनेक डिझाइन स्टार्टअप्स आणि कंपन्यांनी नोंदणी करून काम सुरू केले आहे. संशोधन, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि पुरवठा साखळी सहकार्य यासाठी भारत इतर देशांबरोबर भागीदारीही मजबूत करत आहे. यामुळे भारत “फक्त चिप्सचा ग्राहक” या भूमिकेतून “चिप्सचा निर्माता आणि डिझायनर” या भूमिकेकडे टप्प्याटप्प्याने वाटचाल करत आहे.
भारत सेमीकंडक्टर मिशनचा देशाच्या अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी फार मोठा परिणाम होऊ शकतो. चिप्स आणि डिस्प्लेच्या आयातीवरील अवलंबन कमी झाल्यास बाह्य धक्के आणि जागतिक संकटांचा परिणाम मर्यादित करता येईल. या क्षेत्रात अत्यंत कौशल्यपूर्ण अभियांत्रिक, संशोधक आणि तांत्रिक कामगारांसाठी मोठ्या प्रमाणावर रोजगार निर्माण होण्याची शक्यता आहे. विद्यार्थ्यांसाठी आणि तरुण उद्योजकांसाठी हे मिशन अत्याधुनिक, आव्हानात्मक आणि भविष्य घडवणाऱ्या क्षेत्रात करिअर करण्याची सुवर्णसंधी आहे. योग्य अंमलबजावणी झाल्यास भारत निकट भविष्यात जागतिक सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळीत एक महत्त्वाचा आणि विश्वासार्ह भागीदार बनू शकतो.
राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS) ही एक ऐच्छिक, दीर्घकालीन निवृत्ती बचत योजना आहे. कार्यरत काळात नियमित व शिस्तबद्ध योगदान करण्यास प्रोत्साहन देण्यासाठी ही योजना तयार करण्यात आली आहे. भारत सरकारने जानेवारी 2004 मध्ये ही योजना शासकीय कर्मचाऱ्यांसाठी सुरू केली आणि मे 2009 मध्ये ती सर्व भारतीय नागरिकांसाठी खुली करण्यात आली. वृद्धापकाळातील उत्पन्न सुरक्षा, आर्थिक स्थैर्य आणि भारतात शाश्वत पेन्शन प्रणाली निर्माण करणे हे NPS चे मुख्य उद्दिष्ट आहे. ही एक निश्चित योगदान (Defined Contribution) योजना असून त्यामध्ये कर्मचारी व नियोक्ता दोघेही नियमितपणे पेन्शन खात्यात योगदान देतात. निवृत्तीनंतर जमा झालेल्या रकमेपैकी काही भाग एकरकमी काढता येतो, तर उर्वरित रक्कम नियमित पेन्शन देणाऱ्या अॅन्युइटी खरेदीसाठी वापरली जाते.
NPS चे नियमन व व्यवस्थापन पेन्शन फंड नियामक व विकास प्राधिकरण (PFRDA) करते. हे 2013 च्या PFRDA कायद्यांतर्गत स्थापन झालेले स्वायत्त प्राधिकरण आहे. NPS च्या वाढीवर देखरेख ठेवणे, प्रशासन, पारदर्शकता राखणे आणि सदस्यांच्या हितांचे संरक्षण करणे ही PFRDA ची जबाबदारी आहे. या चौकटीत निधीची प्रत्यक्ष कस्टडी आणि नोंद ठेवण्याचे काम नॅशनल सिक्युरिटीज डिपॉझिटरी लिमिटेड (NSDL) करते, जे सेंट्रल रेकॉर्डकीपिंग एजन्सी (CRA) म्हणून कार्य करते. तसेच, विविध पेन्शन फंड मॅनेजर्स (PFMs) इक्विटी, कॉर्पोरेट बाँड्स आणि शासकीय रोखे यामध्ये गुंतवणूक व्यवस्थापित करतात, ज्यामुळे गुंतवणुकीत विविधता राखली जाते. त्यामुळे NPS ही निश्चित परताव्याऐवजी बाजाराशी संलग्न (Market-linked) गुंतवणूक रचना प्रदान करते.
NPS अंतर्गत दोन प्रमुख प्रकारची खाती आहेत — टियर I आणि टियर II. टियर I खाते हे अनिवार्य निवृत्ती खाते असून निवृत्तीपर्यंत बचत साठवण्यासाठी त्यावर पैसे काढण्यास काही मर्यादा असतात. टियर II खाते हे ऐच्छिक बचत खाते असून त्यामध्ये जमा व पैसे काढण्याची अधिक लवचिकता असते. सदस्यांना गुंतवणुकीसाठी ‘ॲक्टिव्ह चॉईस’ किंवा ‘ऑटो चॉईस’ यांपैकी पर्याय निवडता येतो. ॲक्टिव्ह चॉईसमध्ये सदस्य स्वतः इक्विटी, शासकीय रोखे आणि कॉर्पोरेट कर्ज यामधील वाटप ठरवतो, तर ऑटो चॉईसमध्ये वयानुसार आपोआप गुंतवणूक रचना बदलून निवृत्ती जवळ येताना जोखीम कमी केली जाते. या वैशिष्ट्यांमुळे NPS ही सावध तसेच वाढीवर लक्ष देणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी उपयुक्त ठरते.
NPS ही 18 ते 70 वयोगटातील सर्व भारतीय नागरिकांसाठी खुली आहे. सार्वजनिक, खासगी तसेच असंघटित क्षेत्रातील कर्मचारी यामध्ये सहभागी होऊ शकतात. याशिवाय, रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) च्या नियामक नियमांनुसार अनिवासी भारतीयांनाही (NRIs) NPS मध्ये सामील होता येते. प्रत्येक सदस्याला एक अद्वितीय कायमस्वरूपी निवृत्ती खाते क्रमांक (PRAN) दिला जातो, जो नोकरी किंवा ठिकाण बदलले तरी कायम राहतो. भारतातील गतिमान रोजगार परिस्थितीत, जिथे लोक वारंवार नोकरी बदलतात किंवा राज्यांदरम्यान स्थलांतर करतात, तेथे ही पोर्टेबिलिटी NPS ला विशेष फायदेशीर बनवते. त्यामुळे गुंतवणूक अखंडितपणे सुरू राहते.
NPS चे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे करसवलतीचे लाभ, जे आयकर कायदा 1961 अंतर्गत दिले जातात. दरवर्षी ₹1.5 लाखांपर्यंतचे योगदान कलम 80C अंतर्गत वजावटीस पात्र ठरते, तसेच कलम 80CCD(1B) अंतर्गत अतिरिक्त ₹50,000 ची वजावट घेता येते. नियोक्त्याने दिलेले योगदान (मूलभूत वेतन व महागाई भत्ता यांच्या 10% पर्यंत) कलम 80CCD(2) अंतर्गत करमुक्त असते. त्यामुळे NPS ही उपलब्ध असलेल्या सर्वात कर-कार्यक्षम निवृत्ती योजनांपैकी एक आहे. सध्याच्या कायद्यानुसार, निवृत्तीनंतर काढल्या जाणाऱ्या एकूण रकमेपैकी 60% रक्कम करमुक्त असते, तर उर्वरित 40% रक्कम अॅन्युइटीसाठी वापरली जाते व त्या पेन्शनवर सदस्याच्या उत्पन्न गटानुसार कर लागतो. ही टप्प्याटप्प्याची कररचना बचत आणि पैसे काढणे या दोन्ही टप्प्यांमध्ये करसवलतीचे लाभ देते.
गेल्या दशकात NPS चा परतावा उल्लेखनीय राहिला असून, मालमत्ता वाटप आणि फंड मॅनेजरच्या कामगिरीनुसार साधारणतः 9% ते 11% दरम्यान परतावा मिळाला आहे. इक्विटी बाजारातील अंशतः गुंतवणुकीमुळे हे परतावे सार्वजनिक भविष्य निर्वाह निधी (PPF) आणि कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी (EPF) यांसारख्या पारंपरिक साधनांपेक्षा अधिक राहिले आहेत. सदस्य CRA पोर्टलद्वारे ऑनलाईन त्यांच्या गुंतवणूक पोर्टफोलिओची कामगिरी पाहू शकतात तसेच फंड मॅनेजर किंवा गुंतवणूक पर्याय बदलू शकतात. ही पारदर्शकता आणि सुलभता पगारदार तसेच स्वयंरोजगारित व्यक्तींमध्ये NPS ची लोकप्रियता वाढवण्यास कारणीभूत ठरली आहे. 2024 पर्यंत NPS अंतर्गत ₹10 लाख कोटींपेक्षा अधिक मालमत्ता जमा झाली असून 1.5 कोटींपेक्षा जास्त सदस्य या योजनेत सहभागी आहेत.
आर्थिक लाभांबरोबरच NPS भारतातील आर्थिक समावेशन आणि पेन्शन कव्हरेज वाढवते. अटल पेन्शन योजना (APY) यांसारख्या शासकीय उपक्रमांद्वारे NPS चे विस्तार करण्यात आले असून, असंघटित क्षेत्रातील नागरिकांना हमी पेन्शन देण्याचा उद्देश आहे. अशा योजनांचा उद्देश वृद्धापकाळातील दारिद्र्य कमी करणे आणि कार्यरत काळात पेन्शन निधी उभारण्यास प्रोत्साहन देणे हा आहे. eNPS सारख्या डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे अल्प कागदपत्रांमध्ये ऑनलाईन खाते उघडणे आणि व्यवस्थापन करणे शक्य झाले आहे. हा डिजिटलीकरणाचा प्रयत्न भारताच्या व्यापक आर्थिक समावेशन आणि रोखरहित अर्थव्यवस्थेच्या दिशेने असलेल्या धोरणांशी सुसंगत आहे.
तथापि, NPS समोर काही आव्हानेही आहेत. ग्रामीण भागात मर्यादित जागरूकता आणि बाजाराशी संलग्न परताव्याबाबत सावध गुंतवणूकदारांची भीती ही त्यातील प्रमुख अडचणी आहेत. तसेच, निवृत्तीनंतर अॅन्युइटी खरेदी अनिवार्य असल्यामुळे तरलतेवर मर्यादा येतात, कारण अॅन्युइटीवरील परतावे अनेकदा इतर निश्चित उत्पन्न साधनांपेक्षा कमी असतात, असे काही टीकाकारांचे मत आहे. या समस्यांवर मात करण्यासाठी PFRDA नियामक सुधारणा, गुंतवणूकदार शिक्षण मोहिमा आणि अॅन्युइटी सेवा पुरवठादारांमध्ये स्पर्धा वाढवण्यावर भर देत आहे. दीर्घकालीन दृष्टीने या उपाययोजनांमुळे NPS अधिक कार्यक्षम, आकर्षक आणि समावेशक होईल, अशी अपेक्षा आहे. भारताच्या वाढत्या निवृत्ती सुरक्षेच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी सातत्यपूर्ण धोरणात्मक पाठबळ आवश्यक आहे.
एकूणच, राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली ही भारताच्या बदलत्या पेन्शन व्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ म्हणून उदयास आली आहे. लवचिकता, पारदर्शकता आणि कार्यक्षमता यांचा संगम साधत NPS शिस्तबद्ध निवृत्ती बचतीस प्रोत्साहन देते आणि गुंतवणूक धोरणांवर व्यक्तींना स्वायत्तता देते. नाविन्यपूर्ण सुधारणा, मजबूत नियामक देखरेख आणि वाढते डिजिटल स्वीकार यामुळे NPS मध्ये कोट्यवधी भारतीयांसाठी प्रमुख पेन्शन पर्याय बनण्याची क्षमता आहे. आर्थिक व लोकसंख्यात्मक बदलांच्या पार्श्वभूमीवर, भविष्यातील पिढ्यांसाठी सामाजिक सुरक्षा आणि आर्थिक स्थैर्य सुनिश्चित करण्यात NPS महत्त्वाची भूमिका बजावेल. सर्वांसाठी सन्मानजनक निवृत्ती सुनिश्चित करण्यासाठी धोरणकर्ते, नियोक्ते आणि नागरिकांनी मिळून NPS ला पाठबळ देणे आणि अधिक बळकट करणे आवश्यक आहे.
भारताने अलीकडेच अण्वस्त्र वाहून नेण्याची क्षमता असलेल्या अग्नी–3 या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी करून आपल्या सामरिक सामर्थ्याची पुन्हा एकदा प्रचिती दिली आहे. ओडिशा किनाऱ्याजवळील चांदीपूर येथून करण्यात आलेली ही चाचणी भारताच्या संरक्षण सज्जतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे.
अग्नी–3 क्षेपणास्त्राची चाचणी ही केवळ प्रयोगशाळेतील चाचणी नसून, ती प्रत्यक्ष युद्धसदृश परिस्थितीत कार्यक्षम आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी करण्यात येते. या चाचणीदरम्यान हे क्षेपणास्त्र उत्पादनातून यादृच्छिकरित्या निवडण्यात आले होते, ज्यामुळे त्याची प्रत्यक्ष विश्वासार्हता सिद्ध झाली आहे. ही संपूर्ण चाचणी भारतीय लष्कराच्या स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांड (SFC) कडून नियमित प्रशिक्षण सरावाचा भाग म्हणून पार पडली.
ऑटो-लाँचचा आदेश दिल्यानंतर दोन टप्प्यांचे, घन इंधनावर चालणारे अग्नी–3 क्षेपणास्त्र ठरवलेल्या उड्डाण मार्गाने वेगाने झेपावले. अत्यंत अचूकतेने ते बंगालच्या उपसागरातील पूर्वनिश्चित लक्ष्यावर पोहोचले. या संपूर्ण प्रक्रियेवर पूर्व किनाऱ्यावरील अत्याधुनिक रडार प्रणाली, टेलिमेट्री तसेच इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल उपकरणांच्या माध्यमातून बारकाईने लक्ष ठेवण्यात आले.
संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) च्या सूत्रांनुसार, चाचणीदरम्यान सर्व तांत्रिक आणि कार्यात्मक उद्दिष्टे पूर्ण झाली. सुमारे 17 मीटर लांबीचे हे क्षेपणास्त्र 1.5 टन वजनाचा पेलोड वाहून नेण्यास सक्षम असून, त्याची मारक क्षमता 3,000 किलोमीटरपेक्षा अधिक आहे. त्यामुळे भारताच्या दीर्घ पल्ल्याच्या संरक्षण क्षमतेत अग्नी–3 महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
अग्नी–3 हे क्षेपणास्त्र आधीच भारतीय सशस्त्र दलात सामील करण्यात आले आहे. हे क्षेपणास्त्र केवळ हल्ल्याच्या दृष्टीनेच नव्हे, तर प्रतिबंधक शक्ती (Deterrence) म्हणूनही अत्यंत प्रभावी मानले जाते. अशा क्षेपणास्त्रांच्या यशस्वी चाचण्या संभाव्य शत्रूंना भारताच्या संरक्षण क्षमतेचा स्पष्ट संदेश देतात. एकूणच, अग्नी–3 क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी ही भारताच्या संरक्षण संशोधन, तंत्रज्ञान आणि लष्करी सज्जतेचा ठोस पुरावा आहे.
बदलत्या जागतिक परिस्थितीत देशाची सुरक्षितता मजबूत ठेवण्यासाठी अशा चाचण्या आवश्यक असून, त्या भारताला आत्मनिर्भर आणि सक्षम राष्ट्र बनवण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहेत.
“AI ही आग किंवा वीज यापेक्षाही शक्तिशाली ठरू शकते—पण आपण तिला शहाणपणाने नियंत्रित केल्यासच,” असे एका प्रसिद्ध AI शास्त्रज्ञाने म्हटले आहे. आज मुलांच्या आयुष्यात AI-आधारित साधने जितक्या वेगाने शिरत आहेत, ते पाहता हे वाक्य अधिकच महत्त्वाचे वाटते. स्मार्ट असिस्टंट्स, AI-आधारित शैक्षणिक अॅप्स, खेळ आणि सोशल मीडिया यामुळे मुलांचे विचार, शिकण्याची पद्धत आणि वागणूक बदलत आहे. प्रश्न AI असण्याचा नाही, तर मुलांचे त्यावर वाढते अवलंबन हा खरा मुद्दा आहे.
AI साधनांचा अतिरेक झाल्याने मुलांमध्ये सर्जनशीलतेचा ऱ्हास होत आहे. गोष्टी लिहिणे, चित्र काढणे, उत्तरे शोधणे हे सर्व AI लगेच करून देते. त्यामुळे “मी कसे विचार करतो?” याऐवजी “कोणते टूल हे करून देईल?” असा विचार सुरू होतो. हळूहळू स्वतःचा विचार करण्याची सवय कमी होते. चुका करून शिकण्याची प्रक्रिया थांबते आणि कल्पकता हरवू लागते.
AI-आधारित अॅप्स मुलांना जास्त वेळ गुंतवून ठेवण्यासाठीच डिझाइन केलेली असतात. त्यामुळे स्क्रीन टाइम मोठ्या प्रमाणात वाढतो. अभ्यासासाठी सुरू केलेला मोबाईल कधी व्हिडिओ, गेम्स आणि रील्सकडे वळतो हे कळतही नाही. याचा परिणाम झोप, एकाग्रता आणि वागणुकीवर होतो. मोबाईल दूर केला की चिडचिड आणि अस्वस्थता दिसून येते.
यामुळे खऱ्या जगाशी संवाद कमी होतो. आई-वडील, भावंडे, मित्र यांच्याशी बोलण्याऐवजी मुले स्क्रीनशी जास्त जोडली जातात. भावना व्यक्त करणे, समोरच्याचे ऐकून घेणे, मतभेद हाताळणे ही कौशल्ये कमी होतात. AI शी संवाद सोपा असतो, पण माणसांशी संवाद भावनिक आणि गुंतागुंतीचा असतो. त्यामुळे मुलांना खरे नातेसंबंध अवघड वाटू लागतात.
AI वर अवलंबून राहिल्यामुळे मानसिक ताण आणि आत्मविश्वासाचा अभाव वाढतो. स्वतः विचार न करता उत्तर मिळण्याची सवय लागते. काही विद्यार्थी परीक्षेत घाबरतात, कारण AI शिवाय त्यांना खात्री वाटत नाही. आयुष्यात अपयश आले की ते कसे स्वीकारायचे, कसे उभे राहायचे हे कळत नाही. भावनिक सहनशक्ती कमी होते.
शारीरिक आरोग्यावरही याचा मोठा परिणाम होतो. स्क्रीन वाढली की खेळ, मैदानी उपक्रम आणि शारीरिक हालचाल कमी होते. यामुळे लठ्ठपणा, डोळ्यांचे त्रास, चुकीची शरीर ठेवण आणि थकवा वाढतो. खेळांमुळे शिस्त, संघभावना आणि पराभव स्वीकारण्याची सवय लागते. हे अनुभव न मिळाल्यास आयुष्यातील कठीण निर्णय घेताना अडचणी येतात.
गोपनीयता आणि डेटा सुरक्षितता हा अजून एक गंभीर मुद्दा आहे. अनेक AI अॅप्स मुलांचा आवाज, फोटो, शिकण्याची पद्धत आणि वैयक्तिक माहिती साठवतात. काही प्रत्यक्ष घटनांमध्ये मुलांचा डेटा लीक झाल्याची उदाहरणे आहेत. एकदा डेटा इंटरनेटवर गेला की त्यावर नियंत्रण ठेवणे कठीण होते. यामुळे भविष्यात ओळख चोरी किंवा गैरवापर होण्याचा धोका असतो.
या सर्व गोष्टी टाळण्यासाठी पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवणे, मैदानी खेळांना प्रोत्साहन देणे आणि कुटुंबासोबत मोबाईल-मुक्त वेळ घालवणे आवश्यक आहे. AI पूर्णपणे बंद न करता त्याचे फायदे-तोटे मुलांना समजावून सांगावेत. मुलांना स्वतः विचार करायला, प्रश्न विचारायला आणि चुका करायला मोकळीक दिली पाहिजे. AI हे साधन असावे, विचारांचा पर्याय नव्हे.
शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की AI शक्तिशाली आहे, पण बालपण अनमोल आहे. जर मुलांचे आयुष्य माणसांपेक्षा अल्गोरिदमने अधिक चालवले, तर समाजाला त्याची मोठी किंमत मोजावी लागेल. तंत्रज्ञान, खेळ, सर्जनशीलता आणि मानवी नाते यांचा समतोल राखणे हाच खरा उपाय आहे. भविष्य AI-सहाय्यक असावे, AI-नियंत्रित नव्हे.
या लेखाबद्दल तुमचे मत काय आहे? तुमच्या घरात किंवा शाळेत तुम्ही असे बदल अनुभवले आहेत का? AI आणि मुलांचे भविष्य याबद्दल तुमचे विचार, शंका आणि अनुभव आमच्याशी नक्की शेअर करा. कारण चर्चा झाली, तरच दिशा ठरते… आणि दिशा ठरली, तरच भविष्य घडते.
प्रा. सुरज दिलीपराव कुलकर्णी, M.E. (E&TC Engg), C-DAC,
“ज्ञान जेव्हा तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचते, तेव्हाच राष्ट्र प्रगती करते.” – A. P. J. Abdul Kalam
आजचा माणूस सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत इंटरनेटशी जोडलेला आहे. अलार्म बंद करण्यापासून ते बातम्या वाचणे, व्हॉट्सॲप संदेश पाहणे, ऑनलाइन पैसे भरणे, नकाशावरून मार्ग शोधणे किंवा व्हिडिओ पाहणे – आपले दैनंदिन जीवन इंटरनेटशिवाय अपूर्ण वाटू लागले आहे. म्हणूनच आज आपण स्वतःला अभिमानाने “नेटकरी” म्हणू शकतो. भारतामध्ये सध्या ९५८ दशलक्ष (९५.८ कोटी) सक्रिय इंटरनेट वापरकर्ते आहेत.
पूर्वी इंटरनेटचा वापर मुख्यतः शहरांपुरता मर्यादित होता. मात्र आता गावागावांत मोबाईल आणि इंटरनेट पोहोचले आहे.ग्रामीण भारताचा वाटा ५७% असून, सुमारे ५४८ दशलक्ष सक्रिय इंटरनेट वापरकर्ते ग्रामीण भागातून आहेत. शेतकरी मोबाईलवरून हवामानाचा अंदाज पाहतो, बाजारभाव तपासतो. विद्यार्थी ऑनलाइन वर्ग, व्हिडिओ व्याख्याने आणि स्पर्धा परीक्षेची तयारी करतो. गृहिणी ऑनलाइन खरेदी करते, तर ज्येष्ठ नागरिक व्हिडिओ कॉलद्वारे आपल्या नातवंडांशी बोलतात. इंटरनेट आता केवळ करमणुकीचे साधन न राहता जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहे.
आज इंटरनेटचा वापर करण्याच्या पद्धतीही बदलल्या आहेत. लिहिण्याऐवजी आपण बोलून शोध घेतो, फोटोच्या आधारे माहिती मिळवतो, चॅटबॉट्सशी संवाद साधतो. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित सुविधा हळूहळू सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचत आहेत. विशेषतः तरुण पिढी या तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करताना दिसते.२०२५ या कॅलेंडर वर्षात भारतातील सक्रिय इंटरनेट वापरकर्त्यांमध्ये वर्षागणिक ८% वाढ झाली आहे.
शॉर्ट व्हिडिओ, रील्स आणि लघु माहितीपर व्हिडिओ हे आजच्या पिढीचे आवडते माध्यम बनले आहे. काही मिनिटांत माहिती, मनोरंजन आणि शिक्षण मिळत असल्यामुळे हा प्रकार लोकप्रिय होत आहे. याचबरोबर ऑनलाइन खरेदी, झटपट वस्तूंची सेवा, आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून होणारा व्यवसायही वाढत आहे. त्यामुळे इंटरनेटमुळे नवे व्यवसाय, नवी रोजगाराची दारे उघडत आहेत.२०२५ मध्ये शहरी भागातील २३० दशलक्ष (५६%) सक्रिय इंटरनेट वापरकर्त्यांनी ऑनलाइन खरेदी केली.
तरीही एक वास्तव लक्षात घेणे गरजेचे आहे. अजूनही देशातील काही लोक इंटरनेटपासून दूर आहेत. इंटरनेट साक्षरतेचा अभाव, साधनांची कमतरता किंवा योग्य मार्गदर्शन नसणे ही त्यामागची कारणे आहेत. मात्र ही दरी हळूहळू कमी होत असून, भविष्यात अधिकाधिक लोक डिजिटल प्रवाहात सामील होतील, अशी आशा आहे.
एकूणच, इंटरनेटने आपल्या जगण्याची पद्धत बदलून टाकली आहे. शिक्षण, आरोग्य, शेती, व्यापार, प्रशासन – प्रत्येक क्षेत्रात इंटरनेटचा प्रभाव वाढत आहे. योग्य वापर, जागरूकता आणि सुरक्षितता यांची सांगड घातली तर डिजिटल भारताचा हा प्रवास अधिक समृद्ध आणि सर्वसमावेशक होऊ शकतो.
आज आपण केवळ इंटरनेट वापरणारे नाही, तर डिजिटल बदलाचे साक्षीदार आहोत. खरंच, आम्ही नेटकरी – नव्या भारताचे शिल्पकार! आपल्याला हा लेख कसा वाटला? इंटरनेट आपल्या जीवनात कसा बदल घडवत आहे, याविषयी आपले मत, अनुभव किंवा सूचना आम्हाला नक्की कळवा.
– प्रा. सुरज दिलीपराव कुलकर्णी, M.E. (E&TC Engg), C-DAC, सहाय्यक प्राध्यापक, JSPM चे भिवराबाई सावंत इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अँड रिसर्च, वाघोली, पुणे
अर्थ : विद्या समान डोळे नाहीत, सत्यासारखं तप नाही, आसक्तीसारखं दुःख नाही आणि त्यागासारखं सुख काहीच नाही.
माझ्या आयुष्यात त्याग, सत्य आणि कर्तव्य यांचा जिवंत अर्थ मला ज्यांनी शिकवला, ते म्हणजे माझे वडील—माझे गुरु.
माझे वडील श्री दिलीप शंकरराव कुलकर्णी यांचा जन्म १९५५ साली लातूर जिल्ह्यातील एकुर्गा या छोट्या गावात झाला. आई पार्वतीबाई गृहिणी तर वडील शंकरराव शिक्षक. साधं जीवन, कष्टाची सवय आणि प्रामाणिकपणा हे संस्कार त्यांना घरातूनच मिळाले. तीन बहिणी आणि एक भाऊ अशा कुटुंबात वाढताना जबाबदारीची जाणीव त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनली. आम्ही त्यांना बाबा म्हणतो—कारण ते फक्त वडील नाहीत, तर आधारस्तंभ आहेत.
बारावीपर्यंत शिक्षण लातूरमध्ये पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी बी.कॉम.चे शिक्षण सुरू केले. मात्र घरची परिस्थिती आणि भावंडांचे शिक्षण यासाठी त्यांनी स्वतःचं शिक्षण अर्ध्यावर सोडण्याचा कठीण निर्णय घेतला. हा निर्णय त्यागाचा होता, पण त्यामागे कुटुंब उभं राहावं हा ठाम विचार होता. त्यानंतर त्यांनी शेती स्वीकारली. ऊन, पाऊस, दुष्काळ—कशालाही न घाबरता त्यांनी शेतीत अपार कष्ट घेतले. शेती ही केवळ उपजीविका नसून संस्कार आहे, हे त्यांनी कृतीतून दाखवलं.
१९८६ साली त्यांचा विवाह माझ्या आईसोबत झाला. आईने त्यांच्या प्रत्येक संघर्षात खंबीर साथ दिली. १९९० च्या सुमारास आजोबांचे निधन झाल्यानंतर संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी बाबांवर आली. उरलेल्या बहिणींची आणि भावाची लग्नं लावून देत त्यांनी वडीलबंधू म्हणून आपलं कर्तव्य निष्ठेने पार पाडलं. त्या काळात स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवून इतरांसाठी उभं राहणं म्हणजे काय, हे त्यांनी आम्हाला शिकवलं.
मी आणि माझा मोठा भाऊ सागर—दादा—दोघे भिन्न स्वभावाचे. दादा खोडकर, मी शांत. पण संस्कार मात्र एकसारखे. १९९७ साली आमचं शिक्षण चांगलं व्हावं म्हणून आई-वडिलांनी गाव सोडून शहर गाठलं. आर्थिक अडचणी असूनही त्यांनी कधी तक्रार केली नाही. “आपल्या मुलांचं भविष्य उज्ज्वल असावं,” एवढाच त्यांचा ध्यास होता.
१९९५ च्या काळात बाबांनी आईला नोकरी करण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं. त्या काळात ग्रामीण भागात हा निर्णय धाडसी होता. यातून त्यांचा आधुनिक आणि दूरदृष्टीपूर्ण विचार दिसतो. मुरुडमध्ये तब्बल आठ वर्षे राहून त्यांनी आम्हाला शिक्षणाचं महत्त्व समजावलं. योग्य वेळी योग्य निर्णय घेतला तर आयुष्याची दिशा बदलू शकते, हा धडा आम्हाला तेव्हाच मिळाला.
पुढे दादा कोल्हापूरला जाऊन मूकबधिर शिक्षण विषयातील पदविका प्राप्त करून लातूरच्या एमआयटी कॉलेज व हॉस्पिटलमध्ये रुजू झाला. मी बारावीनंतर पुण्यात इंजिनिअरिंगसाठी आलो. पदवी पूर्ण झाल्यावर एम.टेक.साठी बाबांनी मला पुन्हा एकदा प्रोत्साहन दिलं. “शिक्षणात कधीही थांबू नकोस,” हे त्यांचं वाक्य आजही माझ्या मनात कोरलेलं आहे.
मी रायगडमधील इंजिनिअरिंग कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून रुजू झालो तेव्हा बाबांनी स्वतः येऊन माझ्या राहण्याची व्यवस्था केली. सगळं नीट सुरू झालंय याची खात्री झाल्यावरच ते परतले. पुढे हैदराबादमध्ये सी-डॅक कोर्स, नांदेडची नोकरी आणि माझं लग्न—या प्रत्येक टप्प्यावर त्यांचा कष्टाचा प्रवास सुरूच होता. वय वाढलं, पण जबाबदारीची भावना कधीच कमी झाली नाही.
आजही वयाच्या सत्तरीत बाबांची काम करण्याची जिद्द तशीच आहे. वेळ वाया घालवणं त्यांना जमत नाही. खर्च लिहून ठेवणं, बचतीची सवय, शिस्त, संयम, निर्व्यसनशीलता, देवावर अढळ श्रद्धा—हे सारे गुण त्यांनी आम्हाला दिले. त्यांनी सुनांनाही मुलीप्रमाणे वागवलं आणि नातवांवरही तेवढंच प्रेम केलं. गरज पडली तेव्हा शिस्तीचा कठोर धडा देण्यासही ते मागे हटले नाहीत—कारण त्यामागे आमचं भलं होतं.
आज आमची शेती चांगल्या पद्धतीने विकसित होत आहे. मी आणि दादा दोघेही सन्माननीय पदावर कार्यरत आहोत. हे सर्व बाबांच्या आयुष्यभराच्या कष्टांचं फलित आहे. त्यांनी कुटुंब, समाज आणि नातेसंबंध यांचा एक आदर्श उभा केला आहे.
“Character is doing the right thing when nobody is watching.” — C. S. Lewis
अर्थ: कोणीही पाहत नसताना योग्य काम करणे हेच चारित्र्य होय.
हे वाक्य जणू त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचं सार सांगतं. माझ्या वडिलांना दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि समाधान लाभो—हीच देवचरणी प्रार्थना.
प्रा. सुरज दिलीपराव कुलकर्णी, M.E. (E&TC Engg), C-DAC, सहाय्यक प्राध्यापक, JSPM चे भिवराबाई सावंत इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अँड रिसर्च, वाघोली, पुणे
रामायण, श्रीराम, भारतीय संस्कृती, आजची पिढी, मूल्यशिक्षण, धर्म, समाज, मराठी ब्लॉग
साधने वाढली, पण संस्कार कमी झाले का?
आज माणसाकडे सुविधा, तंत्रज्ञान आणि साधने प्रचंड प्रमाणात उपलब्ध आहेत. मात्र त्याच वेळी संयम, संस्कार आणि नैतिक मूल्ये कमी होत चालली आहेत का, असा प्रश्न सतत मनात उभा राहतो. समाजात हिंसाचार वाढत आहे, चोरी-फसवणूक सामान्य होत आहे आणि माणसामाणसांतील विश्वास कमी होत चालला आहे. प्रेम, करुणा आणि दया यांसारखी मूल्ये केवळ पुस्तकांपुरती मर्यादित राहिल्यासारखी वाटतात.
आजचा समाज आणि बदलती मूल्यव्यवस्था
कर्तव्य, प्रामाणिक प्रयत्न आणि शब्दाला दिलेली किंमत यांचे महत्त्व कमी होत चालले आहे. लालच, ईर्ष्या, क्रोध आणि राग यांचे प्रमाण समाजात वाढत आहे. इंटरनेट व सोशल मीडियाच्या माध्यमातून जसे चांगले विचार पसरतात, तसेच वाईट प्रवृत्तीही वेगाने वाढत आहेत. याचा थेट परिणाम समाजमनावर, विशेषतः तरुण पिढीवर होत आहे.
रामायण : केवळ धार्मिक ग्रंथ नव्हे
अशा परिस्थितीत रामायण हा ग्रंथ केवळ धार्मिक न राहता एक प्रभावी जीवनमार्गदर्शक ठरतो. रामायण हे मर्यादा, कर्तव्य, त्याग आणि धर्म यांवर आधारित आहे. पूर्वीच्या काळी मंदिरांमध्ये रामायण वाचले जाई; आज तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून टीव्ही, पुस्तके आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरूनही त्यातील विचार आत्मसात करता येतात.
श्रीरामांचे जीवन : मर्यादा आणि कर्तव्य
श्रीराम हे मर्यादा पुरुषोत्तम म्हणून ओळखले जातात. पित्याच्या आज्ञेसाठी वनवास स्वीकारताना त्यांनी दाखवलेला संयम आणि कर्तव्यनिष्ठा आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे. वडिलांप्रती आदर, आईप्रती प्रेम, गुरूंच्या आज्ञेचे पालन आणि भावांशी असलेले स्नेहपूर्ण नाते हे आजच्या कुटुंबव्यवस्थेसाठी आदर्श ठरू शकते.
तरुण पिढीसाठी श्रीरामांचे संदेश
आजचा तरुण झटपट यश, दिखावा आणि स्पर्धेच्या मागे धावत असताना श्रीरामांचे जीवन संयम, शिस्त आणि जबाबदारीचे महत्त्व शिकवते. योग्य वेळी योग्य निर्णय घेणे आणि त्याची जबाबदारी स्वीकारणे हीच खरी परिपक्वता आहे, हे रामायणातून स्पष्ट होते.
स्त्री-सन्मान आणि सामाजिक संदेश
रामायणातील अत्यंत महत्त्वाची शिकवण म्हणजे स्त्रियांचा सन्मान. सीतामातेचे धैर्य, सहनशीलता आणि आत्मसन्मान आजच्या स्त्रीसाठी प्रेरणादायी आहेत. रावणाचा विनाश हा स्त्री-अवमानाचे दुष्परिणाम किती भयावह असू शकतात याचे ठळक उदाहरण आहे. आजच्या समाजात स्त्री-सन्मान हा केवळ विचार न राहता आचरणात आणण्याची गरज आहे.
आदर्श राजधर्म आणि प्रशासन
श्रीराम हे एक आदर्श राजा आणि कुशल शासक होते. त्यांनी वैयक्तिक भावना बाजूला ठेवून नेहमी राजधर्म पाळला. राज्याच्या हितासाठी त्यांनी वेळोवेळी मोठे त्याग केले. आजच्या प्रशासकीय, राजकीय आणि सामाजिक क्षेत्रात काम करणाऱ्यांसाठी हा आदर्श अत्यंत उपयुक्त आहे.
मैत्री, भक्ती आणि निष्ठा
रामायणात मैत्री आणि निष्ठेचे सुंदर दर्शन घडते. सुग्रीव व विभीषण यांच्याशी श्रीरामांनी केलेले वर्तन आपल्याला शिकवते की शत्रूमध्येही चांगले गुण ओळखले पाहिजेत. हनुमानाची श्रीरामांवरील निष्ठा आणि समर्पण हे निस्वार्थ सेवेचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे.
बालसंस्कार आणि व्यक्तिमत्त्व विकास
रामायणाचा प्रभाव लहान वयात पडल्यास मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाची घडण सकारात्मक होते. विश्वास, प्रेम, संयम आणि करुणा यांमुळे मानसिक समाधान मिळते. योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता वाढते आणि जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी व्यापक होते.
कौटुंबिक जीवनासाठी रामायण
श्रीराम आणि सीतामातेतील परस्पर विश्वास, निष्ठा आणि त्याग हे आदर्श कौटुंबिक जीवनाचे प्रतीक आहे. अशा मूल्यांमुळे कुटुंबातील वातावरण सुसंवादी राहते आणि समाज अधिक सुदृढ बनतो.
आजच्या काळाची खरी गरज
रामायण वाचणे ही श्रद्धा आहे; पण त्याचे आचरण करणे ही आजच्या काळाची खरी गरज आहे. आजच्या पिढीने रामायणातील मूल्यांचे अनुकरण केल्यास व्यक्ती, कुटुंब आणि समाज नक्कीच अधिक सुसंस्कृत, स्थिर आणि समृद्ध बनेल.
तुम्हाला हा लेख आवडला असल्यास प्रतिक्रिया नक्की कळवा. लेख उपयुक्त वाटल्यास इतरांपर्यंत जरूर पोहोचवा.
“आपण आज निसर्गाशी कसे वागतो, यावर उद्याचे भविष्य ठरते.”-डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम
आपण आज ज्या हवामान बदलांचा सामना करत आहोत—अचानक पूर, तीव्र उष्णता, पावसाचा अनियमितपणा—हे सगळे काही अचानक घडलेले नाही. ही आपल्या अनेक वर्षांच्या कृतींची फळं आहेत. वाहनांचा वाढता वापर, कोळशावर आधारित वीज, औद्योगिक प्रदूषण आणि उपभोगप्रधान जीवनशैली यामुळे वातावरणात प्रचंड प्रमाणात कार्बन उत्सर्जन झाले आहे.
हा प्रश्न केवळ सरकार किंवा वैज्ञानिकांचा नाही; तो आपला सगळ्यांचा आहे.
आपण सध्या कुठे उभे आहोत?
भारताने अलीकडच्या काळात कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी काही महत्त्वाची पावले उचलली आहेत. २०२६ पासून सिमेंट, अॅल्युमिनियम, कागद आणि रसायनांसारख्या मोठ्या उद्योगांना “कमी उत्सर्जन” करण्याची स्पष्ट लक्ष्ये देण्यात आली आहेत. जे उद्योग प्रदूषण कमी करतील, त्यांना आर्थिक फायदा मिळेल. यासाठी स्वतंत्र कार्बन क्रेडिट मार्केट सुरू होणार आहे.
काही राज्ये या कार्बन क्रेडिट्समधून महसूलही निर्माण करत आहेत. दुसरीकडे, परदेशात निर्यात करणाऱ्या भारतीय उद्योगांना आता “आपण किती प्रदूषण करतो” याचा तपशील द्यावा लागत आहे. तरीही वास्तव हेच आहे की भारत अजूनही मोठ्या प्रमाणावर कोळशावर अवलंबून आहे, आणि हीच गोष्ट आपल्या हवामान कामगिरीवर परिणाम करत आहे.
नवीकरणीय ऊर्जा : आशेचा मार्ग
या सगळ्या चित्रात नवीकरणीय ऊर्जा हा एक उज्ज्वल मार्ग आहे. सूर्य, वारा आणि पाणी—हे निसर्गाकडून मिळणारे स्वच्छ ऊर्जास्त्रोत आहेत. भारतात सौर आणि पवन ऊर्जेची क्षमता झपाट्याने वाढत आहे. २०३० पर्यंत आपल्या देशात तयार होणाऱ्या विजेपैकी मोठा हिस्सा स्वच्छ ऊर्जेतून मिळावा, हे आपले उद्दिष्ट आहे.
आज घरांच्या छतावर सौर पॅनेल, गावांमध्ये सौर पंप, पवनचक्क्या आणि बॅटरी साठवणूक यांसारख्या गोष्टी हळूहळू सामान्य होत आहेत. पर्यावरणपूरक इमारती आणि पुनर्वापराचे साहित्य वापरल्याने प्रदूषण मोठ्या प्रमाणात कमी करता येते.
पण यात आपण काय करू शकतो?
इथेच सामान्य माणसाची खरी भूमिका सुरू होते. आपण रोज घेत असलेले छोटे निर्णयच मोठा बदल घडवतात.
शक्य तिथे बस, ट्रेन, कार्पूल किंवा सायकलचा वापर करा. गरज नसताना दिवे, पंखे, चार्जर बंद ठेवा. ऊर्जा बचत करणारी उपकरणे वापरा. अन्न वाया घालवू नका, स्थानिक व हंगामी अन्न निवडा. पाणी जपून वापरा. अनावश्यक प्रवास आणि उड्डाण टाळा. हे उपाय सोपे वाटतात, पण ते मिळून मोठ्या प्रमाणात कार्बन उत्सर्जन कमी करू शकतात.
एकट्याने नाही, एकत्र
आपण एकटे सगळं बदलू शकत नाही, पण एकत्र आलो तर नक्कीच बदल घडवू शकतो. स्थानिक पर्यावरण गटांमध्ये सहभागी होणे, मुलांशी व मित्रांशी या विषयावर बोलणे, समाजात चर्चा घडवून आणणे आणि मतदार म्हणून पर्यावरणपूरक धोरणांना पाठिंबा देणे—हीदेखील महत्त्वाची पावले आहेत.
सरकारने २०३० पर्यंत स्वच्छ ऊर्जेवर भर देण्याचे ठरवले आहे. पण ही स्वप्ने प्रत्यक्षात उतरवायची असतील, तर शासन, उद्योग आणि आपण सगळे एकाच दिशेने चालायला हवे.
महत्वाचा विचार
कार्बन उत्सर्जन हा प्रश्न दूर कुठेतरी घडणारा नाही. तो आपल्या घरात, आपल्या सवयींत आणि आपल्या रोजच्या निर्णयांत दडलेला आहे.
आज आपण थोडा बदल केला, तर उद्याच्या पिढीसाठी जग अधिक सुरक्षित, स्वच्छ आणि राहण्यायोग्य राहील. लहान पावले घ्या—कारण तीच उद्याचा मोठा बदल घडवतात.
हा लेख तुम्हाला आवडला असेल, तर comment मध्ये नक्की सांगा. आजपासून पर्यावरणासाठी तुम्ही कोणता एक बदल करणार आहात?
– प्रा. सुरज दिलीपराव कुलकर्णी,
M.E. (E&TC Engg), C-DAC,
सहाय्यक प्राध्यापक, JSPM चे भिवराबाई सावंत इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अँड रिसर्च, वाघोली, पुणे
