“मौनं सर्वार्थसाधनम्।” या संस्कृत सुभाषिताचा अर्थ आहे – मौन हे सर्व उद्दिष्टांची पूर्ती करणारे श्रेष्ठ साधन आहे. योग्य वेळी शांत राहणे अनेक समस्या टाळू शकते, तर अविचाराने बोलणे अडचणी निर्माण करू शकते. भारतीय संस्कृत परंपरेत वाणी आणि मौन यांचा अत्यंत सूक्ष्म विचार केलेला आढळतो. शब्द हे सामर्थ्यही आहेत आणि संकटाचे कारणही ठरू शकतात, म्हणूनच संयम आवश्यक मानला गेला आहे.
“वाचो हि दैवता राजन्, वाचा सर्वं प्रसिध्यति। वाचा मित्राणि जायन्ते, वाचा वैराणि चापि हि॥” या सुभाषितातून स्पष्ट होते की वाणी दैवी आहे; तिच्यामुळे कार्यसिद्धी होते, मैत्री निर्माण होते, पण त्याच वाणीमुळे वैरही निर्माण होऊ शकते.
“अत्युक्तिर्वचने दोषः” असे सांगून अति बोलण्याचा दोषही अधोरेखित केला आहे. संस्कृत दृष्टांतात गोड बोलणारा पोपट आपल्या जिभेमुळे जाळ्यात अडकतो, तर बगळा शांत राहतो म्हणून वाचतो, यावरून मौनाचे संरक्षणात्मक सामर्थ्य दिसते. योग्य वेळी मौन हेच सर्वात प्रभावी उत्तर ठरते.
भारतीय अध्यात्मपरंपरेत मौनाला एक प्रभावी साधना मानले गेले आहे. गौतम बुद्ध यांनी ‘सम्यक वाणी’चा उपदेश करताना शब्दांतील सजगतेवर भर दिला, तर रामण महर्षी यांनी मौनालाच सर्वोच्च उपदेश मानले. मौनामुळे मनातील चंचलता कमी होते आणि अंतर्मनाशी संवाद साधण्याची क्षमता वाढते. राग, मत्सर, द्वेष यांसारख्या प्रवृत्ती कमी होऊन आत्मसंयम दृढ होतो.
व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या दृष्टीनेही मौन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. शांत राहणारी व्यक्ती परिस्थितीचे अधिक बारकाईने निरीक्षण करू शकते आणि विचारपूर्वक प्रतिसाद देऊ शकते. नेतृत्व, अध्यापन, व्यवस्थापन किंवा सामाजिक जीवन या सर्व क्षेत्रांत ऐकण्याची कला महत्त्वाची असते आणि मौन ही प्रभावी ऐकण्याची पूर्वअट आहे. त्यामुळे संबंध दृढ राहतात आणि अनावश्यक वाद टाळले जातात.
आधुनिक संशोधनानुसार काही काळ शांत वातावरणात राहिल्यास रक्तदाब नियंत्रित राहतो, ताणतणाव कमी होतो आणि एकाग्रता वाढते. सततचा आवाज, मोबाईलच्या सूचना आणि माहितीचा मारा मेंदूवर ताण निर्माण करतो. परंतु नियोजित मौन मेंदूला विश्रांती देऊन विचारक्षमता सुधारण्यास मदत करते. त्यामुळे मौन हे मानसिक आरोग्यासाठीही उपयुक्त ठरते.
दैनंदिन जीवनात मौन साधना सहज अंगीकारता येते. दररोज काही मिनिटे मोबाईल बाजूला ठेवून शांत बसणे, संभाषणात काही क्षणांचा विराम घेऊन मग बोलणे किंवा दिवसातील ठराविक वेळ “नो टॉक, नो स्क्रीन” असा नियम पाळणे हे सोपे उपाय आहेत. सोशल मीडियावरील निरर्थक चर्चा टाळून त्या वेळेत स्वतःच्या उद्दिष्टांवर विचार करणेही उपयुक्त ठरते.
आजच्या माहिती आणि कर्णकर्कश आवाजांनी भरलेल्या जगात मौन ही कमजोरी नसून एक शक्ती आहे. ती ऊर्जा जपण्याची कला आहे, योग्य क्षणी योग्य शब्द निवडण्याचे सामर्थ्य आहे आणि अंतर्मनाचा आवाज ऐकण्याची संधी आहे. “मौनात् सर्वार्थसिद्धिः स्यात्।” हे सुभाषित पुन्हा एकदा अधोरेखित करते की मौनातून अनेक कार्यांची सिद्धी होते. म्हणूनच “मौनम् सर्वार्थ साधनम्” ही म्हण केवळ तत्त्वज्ञान नसून आचरणात आणण्यासारखी जीवनसूत्र आहे.
श्री. सुरज दिलीपराव कुलकर्णी
Leave a Reply