शिकण्याला वयाची मर्यादा नाही

शिकणे ही आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया आहे आणि त्यावर वयाची कोणतीही सीमा नाही. मनात जिज्ञासा असेल तर नवीन गोष्टी शिकणे कधीही अवघड वाटत नाही. अनेकदा लोक म्हणतात की वय वाढल्यानंतर शिकणे कठीण जाते, पण वास्तविकतेत इच्छाशक्ती असेल तर ते सहज शक्य होते. म्हणूनच शिकणे हे वयापेक्षा मनाच्या वृत्तीवर अवलंबून असते.

वय वाढले की जबाबदाऱ्या वाढतात, परंतु शिकण्याची शक्ती कमी होत नाही. उलट, प्रौढ वयात आपण अनुभवाच्या आधारे अधिक खोलवर शिकू शकतो. अनुभव आपल्याला नवीन गोष्टी समजून घेण्यास मदत करतो. त्यामुळे वय वाढणे हे शिकण्याचा वेग रोखत नाही, तर त्याला योग्य दिशा देते.

अनुभव हा प्रौढ शिकणाऱ्यांचा मोठा आधार असतो. जीवनातील विविध प्रसंगांमुळे आपण कोणती गोष्ट कशी हाताळायची हे अधिक चांगल्या प्रकारे समजतो. त्यामुळे नवीन माहिती प्रत्यक्ष अनुभवांशी जोडल्यामुळे ती अधिक स्पष्ट होते. यामुळे शिकलेले ज्ञान अधिक टिकून राहते.

आजचे तंत्रज्ञानदृष्ट्या वेगाने पुढे जाणारे जग सतत शिकत राहण्याची मागणी करते. नवीन कौशल्ये आत्मसात करणे ही आता गरज बनली आहे. जो काळानुसार बदलतो तोच पुढे जातो. महात्मा गांधींचा सुविचार याला सुंदरपणे पूरक ठरतो: “जणू उद्या मरायचे आहे अशा रीतीने जगा, आणि जणू कायमचे जगायचे आहे अशा रीतीने शिका.”

सतत शिकत राहण्याचा शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावरही सकारात्मक परिणाम होतो. मेंदूला नवी माहिती मिळाल्याने तो सतत सक्रिय राहतो आणि स्मरणशक्ती सुधारते. शिकण्यामुळे मेंदूतील ताण कमी होतो आणि आनंदाची भावना वाढते. काही अभ्यासांनुसार सतत शिकत राहणारे लोक मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर आणि समाधानकारक जीवन जगतात.

शिकण्यामुळे व्यक्तिमत्त्व विकासही प्रभावीपणे होतो. नवीन गोष्टी शिकल्याने आत्मविश्वास वाढतो, विचारसरणी विस्तारते आणि निर्णयक्षमता विकसित होते. व्यक्ती अधिक संयमी, सर्जनशील आणि समस्यांचे समाधान शोधण्यात कुशल बनते. त्यामुळे शिकणे हे केवळ ज्ञान मिळवण्यापुरते मर्यादित नसून व्यक्तिमत्त्व घडवण्याचा आधार आहे.

आपल्या संस्कृतीतही शिकण्याचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. एक प्रचलित संस्कृत श्लोक त्याची सुंदर आठवण करून देतो.

“विद्या ददाति विनयं, विनयाद् याति पात्रताम्। पात्रत्वात् धनमाप्नोति, धनात् धर्मं ततः सुखम्॥

अर्थ: विद्या नम्रता देते, नम्रतेतून पात्रता येते; पात्रतेतून संपत्ती मिळते, आणि त्या संपत्तीने धर्म व पुढे सुख प्राप्त होते.

शेवटी, शिकण्याला वयाची सीमा नाही हेच खरे. सतत शिकणारी व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या तरुण, शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय आणि विचारांनी समृद्ध होते. प्रत्येक दिवस हा नवीन धडा घेऊन येतो आणि तो स्वीकारण्याची तयारी हीच व्यक्तिच्या प्रगतीची किल्ली आहे. म्हणूनच आयुष्यभर शिकत राहणे हेच खरं जीवनाचे सौंदर्य आहे.

– सुरज दिलीपराव कुलकर्णी
M.E.(E&TC Engg.),C-DAC
सहाय्यक प्राध्यापक, JSPM चे भिवराबाई सावंत इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अँड रिसर्च, वाघोली, पुणे