“नास्ति विद्या समं चक्षुः, नास्ति सत्य समं तपः ।
नास्ति राग समं दुःखं, नास्ति त्याग समं सुखम् ॥”
अर्थ : विद्या समान डोळे नाहीत, सत्यासारखं तप नाही, आसक्तीसारखं दुःख नाही आणि त्यागासारखं सुख काहीच नाही.
माझ्या आयुष्यात त्याग, सत्य आणि कर्तव्य यांचा जिवंत अर्थ मला ज्यांनी शिकवला, ते म्हणजे माझे वडील—माझे गुरु.
माझे वडील श्री दिलीप शंकरराव कुलकर्णी यांचा जन्म १९५५ साली लातूर जिल्ह्यातील एकुर्गा या छोट्या गावात झाला. आई पार्वतीबाई गृहिणी तर वडील शंकरराव शिक्षक. साधं जीवन, कष्टाची सवय आणि प्रामाणिकपणा हे संस्कार त्यांना घरातूनच मिळाले. तीन बहिणी आणि एक भाऊ अशा कुटुंबात वाढताना जबाबदारीची जाणीव त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनली. आम्ही त्यांना बाबा म्हणतो—कारण ते फक्त वडील नाहीत, तर आधारस्तंभ आहेत.
बारावीपर्यंत शिक्षण लातूरमध्ये पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी बी.कॉम.चे शिक्षण सुरू केले. मात्र घरची परिस्थिती आणि भावंडांचे शिक्षण यासाठी त्यांनी स्वतःचं शिक्षण अर्ध्यावर सोडण्याचा कठीण निर्णय घेतला. हा निर्णय त्यागाचा होता, पण त्यामागे कुटुंब उभं राहावं हा ठाम विचार होता. त्यानंतर त्यांनी शेती स्वीकारली. ऊन, पाऊस, दुष्काळ—कशालाही न घाबरता त्यांनी शेतीत अपार कष्ट घेतले. शेती ही केवळ उपजीविका नसून संस्कार आहे, हे त्यांनी कृतीतून दाखवलं.
१९८६ साली त्यांचा विवाह माझ्या आईसोबत झाला. आईने त्यांच्या प्रत्येक संघर्षात खंबीर साथ दिली. १९९० च्या सुमारास आजोबांचे निधन झाल्यानंतर संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी बाबांवर आली. उरलेल्या बहिणींची आणि भावाची लग्नं लावून देत त्यांनी वडीलबंधू म्हणून आपलं कर्तव्य निष्ठेने पार पाडलं. त्या काळात स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवून इतरांसाठी उभं राहणं म्हणजे काय, हे त्यांनी आम्हाला शिकवलं.
मी आणि माझा मोठा भाऊ सागर—दादा—दोघे भिन्न स्वभावाचे. दादा खोडकर, मी शांत. पण संस्कार मात्र एकसारखे. १९९७ साली आमचं शिक्षण चांगलं व्हावं म्हणून आई-वडिलांनी गाव सोडून शहर गाठलं. आर्थिक अडचणी असूनही त्यांनी कधी तक्रार केली नाही. “आपल्या मुलांचं भविष्य उज्ज्वल असावं,” एवढाच त्यांचा ध्यास होता.
१९९५ च्या काळात बाबांनी आईला नोकरी करण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं. त्या काळात ग्रामीण भागात हा निर्णय धाडसी होता. यातून त्यांचा आधुनिक आणि दूरदृष्टीपूर्ण विचार दिसतो. मुरुडमध्ये तब्बल आठ वर्षे राहून त्यांनी आम्हाला शिक्षणाचं महत्त्व समजावलं. योग्य वेळी योग्य निर्णय घेतला तर आयुष्याची दिशा बदलू शकते, हा धडा आम्हाला तेव्हाच मिळाला.
पुढे दादा कोल्हापूरला जाऊन मूकबधिर शिक्षण विषयातील पदविका प्राप्त करून लातूरच्या एमआयटी कॉलेज व हॉस्पिटलमध्ये रुजू झाला. मी बारावीनंतर पुण्यात इंजिनिअरिंगसाठी आलो. पदवी पूर्ण झाल्यावर एम.टेक.साठी बाबांनी मला पुन्हा एकदा प्रोत्साहन दिलं. “शिक्षणात कधीही थांबू नकोस,” हे त्यांचं वाक्य आजही माझ्या मनात कोरलेलं आहे.
मी रायगडमधील इंजिनिअरिंग कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून रुजू झालो तेव्हा बाबांनी स्वतः येऊन माझ्या राहण्याची व्यवस्था केली. सगळं नीट सुरू झालंय याची खात्री झाल्यावरच ते परतले. पुढे हैदराबादमध्ये सी-डॅक कोर्स, नांदेडची नोकरी आणि माझं लग्न—या प्रत्येक टप्प्यावर त्यांचा कष्टाचा प्रवास सुरूच होता. वय वाढलं, पण जबाबदारीची भावना कधीच कमी झाली नाही.
आजही वयाच्या सत्तरीत बाबांची काम करण्याची जिद्द तशीच आहे. वेळ वाया घालवणं त्यांना जमत नाही. खर्च लिहून ठेवणं, बचतीची सवय, शिस्त, संयम, निर्व्यसनशीलता, देवावर अढळ श्रद्धा—हे सारे गुण त्यांनी आम्हाला दिले. त्यांनी सुनांनाही मुलीप्रमाणे वागवलं आणि नातवांवरही तेवढंच प्रेम केलं. गरज पडली तेव्हा शिस्तीचा कठोर धडा देण्यासही ते मागे हटले नाहीत—कारण त्यामागे आमचं भलं होतं.
आज आमची शेती चांगल्या पद्धतीने विकसित होत आहे. मी आणि दादा दोघेही सन्माननीय पदावर कार्यरत आहोत. हे सर्व बाबांच्या आयुष्यभराच्या कष्टांचं फलित आहे. त्यांनी कुटुंब, समाज आणि नातेसंबंध यांचा एक आदर्श उभा केला आहे.
“Character is doing the right thing when nobody is watching.” — C. S. Lewis
अर्थ: कोणीही पाहत नसताना योग्य काम करणे हेच चारित्र्य होय.
हे वाक्य जणू त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचं सार सांगतं. माझ्या वडिलांना दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि समाधान लाभो—हीच देवचरणी प्रार्थना.
प्रा. सुरज दिलीपराव कुलकर्णी, M.E. (E&TC Engg), C-DAC, सहाय्यक प्राध्यापक, JSPM चे भिवराबाई सावंत इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अँड रिसर्च, वाघोली, पुणे